11supplier

Afgelopen week was in het nieuws hoe een bijstandsmoeder 7000 euro moest terugbetalen, omdat haar moeder soms haar boodschappen betaalde (zie https://nos.nl/artikel/23...schappen-hoe-kan-dat.html ). Een maatschappelijke verontwaardiging volgt, maar richt zich erg op deze individuele casus. De bijstand is al lange tijd onder vuur en dit is een bewuste actie.

De reden voor de drang om de bijstand lastiger te maken, is omdat het perspectief bestaat dat de bijstand te 'confortabel' is. Eigenlijk loont het voor een groep mensen te weinig om te werken waardoor er een constante druk bestaat om streng te handhaven op de bijstand.

Het bizarre is dat het al een lange tijd zo is dat werken niet voor iedereen loont. Al lange tijd staat het op de politieke agenda, maar het wordt niet opgelost. Vooral onopgeleid werk (voor het minimumloon) geeft een beperkt voordeel ten opzichte van een bijstand. Soms kan je er zelf financieel op achteruit gaan als je gaat werken.

Hoe kunnen we werken lonend maken?
In de kern zijn er maar twee mogelijkheden om werken lonend te maken. Of je zorgt dat werkenden mensen beter af zijn…, of je verslechtert de uitkeringssituatie. Bovenstaande wetgeving en handhaving heeft duidelijk het doel om bijstandsinstroom te beperken. Gezien er aandacht is voor de bijstand zal ik dit uitweiden.

Hoe maken we de bijstand minder aantrekkelijk?
Grof gezegd zijn er drie strategieën om de bijstand minder aantrekkelijk te maken.
De meest simpele is het verlagen van de bijstand. Dit is echter politiek geen optie. De bijstandspopulatie bestaat uit 400.000 mensen en vertegenwoordigen dus aardig wat potentiële stemmers. Hiernaast is het voor media ook zeer makkelijk om ons te overstromen met beelden van mensen die nu hun boodschappen niet meer kunnen betalen. Zelfs al zou de bijstand 5% lager kunnen voor een subgroep van bijstandsgerechtigden is het waarschijnlijk dat dit geen politieke gevolgen zal hebben. Journalisten nemen nou eenmaal makkelijk een verhaal over dat iemand zielig is en zullen weinig kritisch kijken of alle kosten die gemaakt worden echt noodzakelijk zijn.

Dan is er optie voor strenge handhaving. Ook hierbij wil je voorzichtig zijn om niet plots 400.000 stemmers tegen je te krijgen. Dit is echter wel een mogelijkheid. Een bijstand is geen recht voor iemand die niet werkt, maar een noodzakelijke regeling om te voorkomen dat iemand in armoede vervalt. Dit is hierboven gebeurd. De dame kreeg geld van haar moeder en had dus minder bijstand nodig. Natuurlijk valt het hier extreem ongelukkig uit, maar abstract gezien is het rationeel wel te volgen. Waarom zou zij in aanmerking komen voor noodhulp als zij een bron van inkomsten heeft? Ook kan je je afvragen waarom deze dame in kwestie zo lang in de bijstand zat en in hoeverre het echt onmogelijk was om aan het werk te komen. Wie weet was deze dame wel iets meer gemotiveerd geweest als zij iets meer op het echte bestaansminimum zat i.p.v. de verkregen bestedingsruimte.

Er is echter een groot probleem met deze handhaving. Het vraagt een inmenging in iemands persoonlijke levenssfeer die gerust vernederend genoemd kan worden. Iemand met een bijstand die te vaak bij de partner logeert of iemand die onbetaald oppast kan aangepakt worden. Om dit te handhaven moet je bijstandsgerechtigden surveilleren op een manier die normaal alleen voorbehouden is bij verdachten van ernstige delicten. Hiernaast leidt dit tot hoge straffen voor mensen die zich van geen kwaad bewust zijn (zoals deze dame die netjes al haar fouten opbiecht, omdat ze niet wist dat het niet mocht).
De laatste optie is de instroom beperken. Dit is politiek te makkelijkste optie, omdat je hier weinig over nadenkt. Dit gaat immers om toekomstige mensen die nu nog niet bestaan als groep. Je weet immers niet of je ooit in de bijstand gaat en zal dus politiek niet snel betrokken zijn als de procedure aangepast wordt. In veel gemeentes zijn de procedures voor nieuwe bijstandsgerechtigden hierom lastig, lang en vernederend gemaakt terwijl de bestaande bijstandsgerechtigden minder regels hebben.

Kunnen we de bijstandsgerechtigden niet gewoon dwingen te werken?
Kort wil ik dit wel meenemen. Er is de optie om een aantal bijstandsgerechtigden in een busje op te halen en af te zetten bij de tuinbouw. Hou er rekening mee dat ze dan wel recht hebben op het minimumloon. Dit is echter makkelijker gezegd dan gedaan. Het krijgt snel de indruk van slavenarbeid en als iemand weigert of te traag werkt wil je ook geen zweep gebruiken. Het is lastig opdrachtgevers te vinden die dit echt willen. Het is gewoon niet reëel om continue toezicht te houden. Ook krijg je enorme proceskosten als weigeraars allemaal lichamelijke pijntjes gaan claimen die je vervolgens moet onderzoeken. Zal ik kort zijn dat het erg onwenselijk is om deze richting als oplossing te gebruiken. Het helpen met het zoeken naar werk is natuurlijk wel een goed idee, maar zal niet het hele probleem oplossen.

Bijstand verslechteren is onwenselijk
Hoewel het balanceren van een goed sociaal stelsel een onderneming is die continue geoptimaliseerd moet worden (wie heeft er recht op? welke procedure is er? hoe pakken we fraude aan?), vermoed ik dat de oplossing hem niet zit in het verslechteren van de bijstand. Verlagen is geen reële optie en de inbreuk op de persoonlijke levenssfeer die nodig is voor handhaving is niet op deze schaal te rechtvaardigen.

Concessies van links & rechts zijn nodig voor een oplossing:

Concessie van rechts - Mensen met een minimumloon moeten rijker worden
Heel simpel, als we de bijstand niet slechter kunnen maken, moeten we werkenden mensen rijker maken. Hiervoor zijn verschillende mogelijke oplossingen zoals een hoger minimumloon (maar de bijstand niet mee laten groeien), een gegarandeerde aanvullen (soort basisloon van 500 euro, ongeacht inkomen) of een volwaardig basisinkomen. Er zijn natuurlijk een hele hoop oplossingen mogelijk, maar in de kern moeten de schoonmakers, magazijnmedewerkers etc. meer geld verdienen dan nu.

Met dit systeem wordt werken veel interessanter, omdat werkenden aanzienlijk meer te besteden hebben dan mensen met een bijstand. Het gaat echter gepaard met een welvaartsverschuiving van rijkere mensen naar mensen met een minimumloon.

Concessie van links - Relatieve armoede blijft bestaan
Als we alle werkenden rijker maken, maar de bijstand niet hoger, lijken de bijstandsgerechtigde plots armer. Ze vallen meer op als arme groep. Door het minimumloon als een soort bestaansminimum te zien vallen bijstandsgerechtigde hier gegarandeerd onder. Als onze armste mensen genoeg eten , zorg, kleding, onderdak en tegenwoordig natuurlijk ook internet hebben is het prima. We moeten alleen opletten om meer zaken toe te voegen als 'noodzakelijk' naarmate de welvaart groeit. Op dit punt is een hoop af te dingen (internet is bijvoorbeeld in een moderne samenleving noodzakelijk), maar als jij veel minder geld hebt als een magazijnmedewerker zal je relatief hoe dan ook arm zijn (en je hierom vermoedelijk arm voelen)..., maar het alternatief dat een bijstandsgerechtigde ongeveer evenveel krijgt als als een magazijnmedewerker veroorzaakt weer het probleem dat werken niet loont.

Consessie van links & rechts – Schaf inkomensafhankelijke subsidies af, maar belast goed
Subsidies zijn nuttig voor mensen met bijzondere omstandigheden, zoals kinderbijslag of toeslag voor mensen met chronische beperkingen. Subsidies zijn echter niet nuttig voor kosten die iedereen sowieso heeft zoals zorgkosten of woonkosten (huursubsidie/hypotheekrenteaftrek).

Kinderbijslag is een ideale subsidie. Iemand met kinderen heeft meer geld nodig; het is niet inkomensafhankelijk en het vraagt weinig controle. Houden dus.

Subsidies voor kosten die iedereen heeft of vrijstellingen van kosten die iedereen heeft (zoals gemeentebelasting) moeten gewoon in één keer geregeld worden door het inkomen van armen te verhogen (zodat ze het gewoon kunnen betalen) of belasting voor rijken te verhogen (zodat de overheid voor iedereen deze kosten betaalt ongeacht inkomen).